КОМПАНИЙН ТОВЧ ТАНИЛЦУУЛГА Монгол Улсын Засгийн газрын "Агаар орчны бохирдлыг бууруулах үндэсний хөтөлбөр" 98 дугаар тогтоол, 2018 оны "Түүхий нүүрсийг хэрэглэхийг хориглох тухай" 62 дугаар тогтоолын хэрэгжилтийг хангах зорилгоор "Эрдэнэс Монгол" ХХК-ийн ТУЗ-ийн 2018 оны 23 дугаар тогтоолоор "Тавантолгой түлш" ХХК байгуулагдсан. Монгол Улсын Их Хурлын 2024 оны 08 дугаар сарын 30-ны өдрийн 27 дугаар тогтоолоор төрийн өмчит "Тавантолгой түлш" ХХК-ийн төрийн эзэмшлийн хувийг Нийслэлийн өмчлөлд шилжүүлэх тухай шийдвэр гарч тайлант хугацаанд засаглал болон бүтээгдэхүүн шинэчлэхтэй холбоотой суурь судалгаа, туршилтын ажлуудыг шинжлэх ухааны байгууллагуудтай хамтран дээд байгууллагаас гарсан тогтоол, шийдвэрийн хүрээнд зохион байгуулж, үйлдвэрлэлийн шугамыг тав дахин багасгаж, өртөг зардлыг бууруулан, өндөр бүтээмжтэй үйлдвэрлэл явуулж байна. Компани үүссэн байгуулагдсан цагаас эхлэн угааж баяжуулсан эрчим хүчний нүүрсний завсрын бүтээгдэхүүнийг ашиглан сайжруулсан миддлингэн шахмал (СМШТ) түлш үйлдвэрлэн айл өрхүүдэд нийлүүлж ирсэн  ба түүхий нүүрстэй харьцуулахад агаарын бохирдолыг 40-45% бууруулж чадсан боловч Шинжлэх ухааны байгууллагууд болон Эрдэмтэн судлаачдын хийсэн судалгаагаар миддлингэн шахмал түлшийг цаашид хэрэглэх нь Нийслэлийн агаар орчны  бохирдлыг бууруулах зорилго зорилтыг хэрэгжүүлэхэд  үр нөлөө багатай болох нь тогтоогдсон тул хагас коксон шахмал  (ХКШТ) түлшинд үе шаттайгаар шилжих тогтоол шийдвэр гарч, 2025-2026 оны галлагааны улиралд нийслэлийн гэр хорооллын айл өрхүүдийг ХКШТ-р хангах зохион байгуулалт, гүйцэтгэлийн ажлууд хийгдэж байна. Өнөөдрийн байдлаар ХКШТ-г импортлон жижиглэн савлаж айл өрхүүдэд нийлүүлэх үйл ажиллагааг НЗДТГ, НАОБТГ, Экологийн цагдаагийн албатай хамтран хэрэгжүүлж байна. Компанийн тухай хуулийн 75 дугаар зүйлийн 75.4 дэх хэсэг, 79 дүгээр зүйлийн 79.1, 81 дүгээр зүйлийн 81.2 дахь хэсэг, 81.5.1, 81.5.2, 81.5.3 дахь заалт, Монгол Улсын Засгийн газрын 2023 оны 03 дугаар сарын 07-ны өдрийн 85 дугаар тогтоолоор баталсан "Төрийн өмчит компанийн Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн хараат бус гишүүнийг сонгон шалгаруулах нийтлэг журам"-ыг тус тус үндэслэн "Тавантолгой түлш" ХХК-ийн Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн хараат бус 1 (нэг) гишүүний сонгон шалгаруулалтыг зарлаж байна. Нэг. Ерөнхий шаардлага: 1.Компанийн тухай хуулийн 79 дүгээр зүйлийн 79.1 дэх хэсэгт зааснаас гадна Монгол Улсын Засгийн газрын 2023 оны 03 дугаар сарын 07-ны өдрийн 85 дугаар тогтоолоор баталсан "Төрийн өмчит компанийн Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн хараат бус гишүүнийг сонгон шалгаруулах нийтлэг журам"-ын 3.2 дахь хэсэгт заасан нийтлэг шаардлагыг хангасан байх. Үүнд: а.Эрүүгийн хуульд заасан эдийн засгийн, авлигын, өмчийн эсрэг гэмт хэрэгт шүүхийн шийдвэрээр гэм буруутай нь тогтоогдож байгаагүй байх; б.Сүүлийн дөрвөн жил улс төрийн намын ажилтан, сонгуульт удирдах албан тушаал хашиж байгаагүй, эсхүл улс төрийн албан хаагчаар ажиллаж байгаагүй; в.Эрх бүхий албан тушаалтнаар ажиллаж байсан хуулийн этгээд нь дампуурсан, төлбөрийн чадваргүй болсон нь түүнээс аливаа хэлбэрээр шалтгаалаагүй нь нотлогдсон; г.Тухайн компани, эсхүл түүний хараат болон охин компанитай нэгдмэл сонирхолтой болон компанийн үйл ажиллагаанд оролцогч талууд (зээлдүүлэгч, хувь нийлүүлэгч, хувьцааны багцыг эзэмшигч, хамтран ажиллагч г.м)-ын ашиг сонирхлыг төлөөлдөггүй байх; д.Тухайн компанийн Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн бусад гишүүн, гүйцэтгэх удирдлагын багийн гишүүн болон хяналтын багц эзэмшигчтэй нэгдмэл сонирхолтой этгээд биш, эсхүл тэдгээртэй төрөл, садны холбоогүй байх; е.Тухайн компанийн томоохон харилцагчийн хяналтын багц эзэмшигч, эрх бүхий албан тушаалтан биш байх (нэг жилд тухайн харилцагчтай хийсэн хэлцлийн нийт дүн нь компанийн нийт активын 10-аас дээш хувьтай тэнцэж байвал "томоохон харилцагч" гэж үзнэ); ё.Нэр дэвшигч өөрөө, эсхүл түүнтэй нэгдмэл сонирхолтой этгээд нь тухайн компанийн Төлөөлөн удирдах зөвлөлд бие дааж нэр дэвшүүлэх эрх олгохуйц хувьцааны багцыг эзэмшдэггүй байх; ж.Эхнэр, нөхөр, эцэг, эх, хүүхэд, төрсөн ах, эгч, дүү болон тэдгээртэй нэгдмэл сонирхолтой этгээд нь сүүлийн 3 жилийн хугацаанд тухайн компанид, эсхүл түүний хараат болон охин компанид эрх бүхий албан тушаал эрхэлж байгаагүй байх; з.Тодорхой албан тушаал эрхлэх буюу үйл ажиллагаа явуулах эрхийг нь шүүхийн шийдвэрээр хассан, Эрүүгийн хуульд заасан гэмт хэрэг үйлдэж шүүхээс ял шийтгүүлээгүй байх; к.Тухайн салбарын төрийн өмчит, эсхүл хувийн өмчийн хуулийн этгээдийн Төлөөлөн  удирдах зөвлөлийн гишүүнээр ажиллаагүй байх. 2.Компанийн засаглалын сургалтад хамрагдаж, гэрчилгээ авсан байх; 3.Төрийн болон нутгийн захиргааны байгууллагад удирдах албан тушаал, төрийн үйлчилгээнийхээс бусад төрийн алба хашдаггүй байх; 4.Тухайн салбарын төрийн өмчит болон хувийн өмчийн хуулийн этгээдийн төлөөлөн удирдах зөвлөлийн гишүүнээр ажилладаггүй байх. Тусгай шаардлага: 1.Санхүү, нягтлан бодох бүртгэл мэргэжлээр дээд боловсролтой, магистр болон түүнээс дээш зэрэгтэй, мэргэжлээрээ 15-аас доошгүй жил ажилласан байх; 2.Сүүлийн 5 жилийн хугацаанд "Тавантолгой түлш" ХХК-д ажиллаж байгаагүй, одоо ажилладаггүй /энэ шаардлага одоо ажиллаж буй ТУЗ-ийн Хараат бус гишүүдэд хамаарахгүй/*, мөн ижил төрлийн үйл ажиллагаа явуулдаг, өрсөлдөгч аж ахуйн нэгжид ажиллаж байгаагүй, бизнесийн хэлхээ холбоогүй байх; 3.Компанийн ЭБАТ-тай нэгдмэл сонирхолтой биш, тэдгээрийн төрөл садан, гэр бүлийн гишүүн биш байх. Нэр дэвшигчийн бүрдүүлэх баримт бичгийн жагсаалт: 1.Төрийн албан хаагчийн анкет 2.Боловсролын түвшнийг тодорхойлсон баримт бичиг (диплом)-ийн хуулбар гадаадад их дээд сургууль төгссөн бол баталгаат орчуулгын хамт; (Лавлагаа ирүүлж болно, E-Mongolia)             3.Иргэний үнэмлэхийн хуулбар эсвэл лавлагаа             4.Ажилласан жилийг тооцох хөдөлмөрийн болон нийгмийн даатгалын шимтгэл төлөлтийн лавлагаа (E-Mongolia);             5.Урьд ажиллаж байсан 2-оос доошгүй байгууллагын эрх бүхий албан тушаалтны ажил байдлын тодорхойлолт (ажил эрхэлдэг иргэн байгууллагаас тодорхойлолт авчрах, ажил эрхэлдэггүй иргэн өөрийн хийж гүйцэтгэсэн ажлын талаарх мэдээллийг, нотлох баримтын хамт ирүүлэх);             6.Өөрийн мэдлэг, ур чадвараа илэрхийлж, ажил байдлаа тодорхойлсон хүсэлт;             7.Шүүхийн хүчин төгөлдөр шийдвэрээр ял шийтгүүлж байсан эсэх лавлагаа;             8.Банк, санхүүгийн байгууллагын хугацаа хэтэрсэн өр төлбөргүй тухай лавлагаа; 9.Компанийн засаглалын гэрчилгээний хуулбар. Сонгон шалгаруулалтын материалыг хүлээж авах газар, хугацаа: ·        Сонгон шалгаруулалтад оролцох иргэний материалыг 2026 оны 04 дүгээр сарын 10-ны өдрийн 16.00 цаг хүртэл цахим хаягаар ирүүлэх. ·        Нэмэлт мэдээллийг (976) 99091419 дугаарын утаснаас авна уу. ·        Цахим хаяг: narmandakh.ts@ttt.mn Анхаарах зүйлс: 1.Сонгон шалгаруулалтад оролцогч нь холбогдох мэдээллээ үнэн зөв ирүүлэх үүрэгтэй бөгөөд худал мэдээлэл ирүүлсэн тохиолдолд сонгон шалгаруулалтад оролцуулах боломжгүй; 2.Бүрдүүлэх баримт бичгийг цахимаар илгээхдээ нэг файл болгон PDF форматаар ирүүлэх; 3.Ирүүлсэн баримт бичгийг сонгон шалгаруулалтын дараа буцаан олгохгүй; 4.Хугацаа хоцорсон эсвэл материал дутуу тохиолдолд сонгон шалгаруулалтад оролцуулах боломжгүй; 5.Баримт бичгийн бүрдэл дутуу тохиолдолд сонгон шалгаруулалтаас хасна; 6."Төрийн өмчит компанийн төлөөлөн удирдах зөвлөлийн хараат бус гишүүнийг сонгон шалгаруулах нийтлэг журам"-д заасан үе шатны дагуу сонгон шалгаруулалтыг зохион байгуулна;     "ТАВАНТОЛГОЙ ТҮЛШ" ХХК-ИЙН ТӨЛӨӨЛӨН УДИРДАХ ЗӨВЛӨЛИЙН НЭР ДЭВШҮҮЛЭХ ХОРОО

"Би хийж байгаа ажлаараа бахархдаг" хэмээн ярих энэ бүсгүйг Бадамын Цолмон гэдэг. Тэрээр Тавантолгой түлш ХХК-ийн Түлшний үйлдвэрийн 2-р цехэд Савлагааны машинчаар ажилладаг. Тэрбээр, Хүнсний технологич мэргэжилтэй бөгөөд 2019 оноос тус компани байгуулагдсан цагаас эхлэн тогоочоор нэг жил гаруй ажиллаж байгаад 2020 оны сүүлээс Зүүн үйлдвэрт хэвлэгч, цавууны машинист, шуудай цоологч зэрэг ажлуудыг хийж байжээ. 2021 оноос савлагааны машинчаар ажиллаж байгаа юм. Б.Цолмон бидэнд хийж буй ажлаа танилцуулахдаа, "Миний ажил бол шахмал түлшийг стандартын дагуу 25 кг-аар савлаж, бүтээгдэхүүний жинг бариулах. Бидний үйлдвэрлэж байгаа түлш Улаанбаатар хотын олон мянган гэр хорооллын айл өрхийн галыг таслахгүй, дулаан байлгахад хувь нэмэр оруулж байна гэж бодохоор баяртай байдаг. Агаарын бохирдол ч  харьцангуй буурсан гэж боддог. Энэ өвөл өмнөх жилүүдтэй харьцуулахад агаар сайхан байгаа шүү дээ. Энэ ажлыг хийхэд хүндрэлтэй зүйл байлүй яах вэ. Эмэгтэй хүн өвлийн -40 хэмийн хүйтэнд гадаа ажиллана гэдэг амаргүй. Гэхдээ бүгдээрээ чадна, ажиллана гээд л зүтгэж байгаа болохоор шалтаг тоочоод байдаггүй. Манай үйлдвэрт 20 гаруй эмэгтэй ажилтан ажиллаж байна. Бүгд л мундаг. -40 хэмийн хүйтэнд үйлдэрийн шугам дээрээ зогсоод энэ өвлийг хамтдаа давлаа. Ер нь манайд ажиллаж байгаа эмэгтэйчүүд бүгд хичээл зүтгэлтэй сайн ажиллалаа. Энэ өвөл маш хүйтэн байлаа. Гурав, дөрвөн есийн үеэр -40 хэм давж хүйтэрсэн өдрүүдэд шугам дээр зогсоод ажиллахад хүнд байсан. Гэхдээ бид ажлаас шантраагүй ээ. Хүйтнээс л жаахан айсан. Манай компани энэ жил ажилчдынхаа хөдөлмөрийн нөхцөлийг сайжруулж, эсгий гутал, дулаан хувцас хэрэгслээр хангаж өгсөн нь өвлийн хүйтнийг давахад их дэм болсон. Гадаа хүйтэнд ажиллах хэцүү ч сайхан хамт олонтой, олон сайхан залуучуудтай хамт ажиллаад энэ өвлийг амжилттай давлаа. Ажилтан нэг бүрийн ард гэр бүл, үр хүүхэд гээд олон хүн байдаг шүү дээ. Тийм болохоор бид бүгд ар гэрийнхээ төлөө хичээн ажиллаж байна. Ах, эгч, дүү, үе тэнгийн олон сайхан хамт олонтой ажиллаж байгаадаа баяртай байдаг" хэмээн ярилаа.

Тавантолгой түлш компани үйл ажиллагааны тайлангийн хурлаа зохион байгуулж, өнгөрсөн 2025 онд хийж хэрэгжүүлсэн ажлын үр дүн, ололт амжилт, цаашид сайжруулах шаардлагатай асуудлуудыг хэлэлцлээ. Тайлангийн хурлын үеэр компанийн хэлтэс, нэгжийн удирдлагууд 2025 онд шахмал түлшний үйлдвэрлэл, хагас коксон түлшний татан авалт, нийлүүлэлтийг тасралтгүй хангах, үйлдвэрлэлийн хэвийн ажиллагааг хангах, технологийн шинэчлэлийг үе шаттай хэрэгжүүлэх, байгаль орчинд үзүүлэх сөрөг нөлөөллийг бууруулах чиглэлээр хийсэн ажлуудаа танилцуулав. Мөн шинэ төрлийн түлш нэвтрүүлэх туршилт, судалгааг хэрэгжүүлж, үйлдвэрлэлийн үр ашгийг нэмэгдүүлж, өртөг зардлыг бууруулах, бүтээгдэхүүний чанар стандартыг тогтмол хадгалахад анхааран ажиллажээ. Мөн иргэдийг стандартын шаардлага хангасан түлшээр хангах, шинэ түлшний хэрэглээ, үр дүн, ач холбогдлын талаар мэдээлэл олгох чиглэлээр үр дүнтэй ажилласан жил байсныг онцоллоо. Нийслэлийн агаарын бохирдлыг бууруулах ажлын хүрээнд АББҮХ-ны дэргэдэх Эрдэмтдийн зөвлөлийн зөвлөмжийн дагуу хагас коксон түлшийг хэрэглээнд нэвтрүүлснээр гэр хорооллын айл өрхийн яндангаас гарах утаа 50 хувиар буурсан. Энэ нь нийслэлийн агаарын бохирдолд 23-26 хувийн эерэг нөлөө үзүүлж буй гэдгийг эрдэмтэн судлаачид, хөндлөнгийн судалгааны байгууллагууд онцлоод байгаа юм. Хурлын хүрээнд хэлтэс, нэгжүүд 2026 онд хэрэгжүүлэх зорилт, төлөвлөгөөгөө ч танилцуулж санал солилцсон юм.  

Тавантолгой түлш компаниас санаачлан Монголын Хүүхдийн Эрхийн Үндэсний Төвтэй хамтран нийслэлийн гэр хорооллын бүсийн ерөнхий боловсролын сургуулиудын сурагчдад зориулсан угаарын хийн хордлогоос урьдчилан сэргийлэх сургалтыг үе шаттайгаар зохион байгууллаа. Сургалтын эхний шатанд дунд болон ахлах ангийн сурагчдад угаарын хий үүсэх шалтгаан, эрүүл мэндэд үзүүлэх сөрөг нөлөө, хордлогоос урьдчилан сэргийлэх арга зам, хордлогын үед авах анхан шатны тусламжийн талаар мэдээлэл, зөвлөгөө өгсөн юм. Дараагийн шатанд бага ангийн сурагчдад нас, сэтгэхүйн онцлогт нь нийцсэн, ойлгомжтой арга хэлбэрээр сургалтыг зохион байгууллаа. Сургалтын хүрээнд сурагчдад угаарын хийн эрсдэлийг зөв таньж мэдэх, ахуйн орчинд аюулгүй байдлыг хангах, аюултай нөхцөл үүссэн үед аав, ээждээ шуурхай мэдэгдэх, гэр бүлийн гишүүддээ мэдээлэл түгээх зөв дадал хэвшлийг төлөвшүүлэхэд чиглэсэн мэдлэг, зөвлөмжийг хүргэсэн юм. Нийслэлийн Баянзүрх дүүргийн 120,87,127, Сонгинохайрхан дүүргийн 162,42,122 дугаар сургуульд хэрэгжүүлсэн энэхүү сургалтад 4000 орчим сурагч хамрагдсан бөгөөд хүүхэд, өрх бүрийг угаарын хийн эрсдэлийн талаар зөв ойлголттой болгож, урьдчилан сэргийлэх мэдлэгийг нэмэгдүүлэхийг зорьсон юм.  Сургалтыг Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар, Агаарын бохирдлыг бууруулах Үндэсний хорооны Ажлын алба дэмжин оролцсон юм.

Улаанбаатар хотын гэр хорооллын айл өрхүүдийн дунд хэрэглэгч, харилцагчид суурилсан түүвэр судалгааны ажлыг 2025 оны арванхоёрдугаар сараас 2026 оны нэгдүгээр сар хүртэлх хугацаанд МУИС-ийн Шинжлэх ухааны сургуулийн социологи, нийгмийн ажлын тэнхимийнхэн гүйцэтгэжээ. Энэхүү судалгаа нь нийслэлийн агаарын бохирдлыг бууруулах чиглэлд хэрэгжүүлж буй болон цаашид хэрэгжүүлэх бодлогын арга хэмжээнүүдийн талаар өрх, иргэдийн ойлголт, мэдлэг, хандлагыг тодорхойлоход чиглэсэн байна.  Судалгаанд зөвхөн түлшний хэрэглээ, хэрэглээний зан үйлийг авч үзэхээс гадна иргэдийн өдөр тутмын амьдралд бодитоор мэдрэгдэж буй өөрчлөлтүүд, цаашдын цэвэр халаалтын системд шилжих бэлэн байдал, бодлогын талаарх мэдлэг, ойлголтыг цогцоор нь хамруулан судалснаараа онцлог юм. Энэхүү судалгааны зорилго, онцлог болон гарсан үр дүнгийн талаар МУИС-ийн Шинжлэх ухааны сургуулийн социологи, нийгмийн ажлын тэнхимийн ахлах багш, дэд профессор С.Мөнхбаатартай ярилцлаа. -Хагас коксон шахмал түлшний судалгааг хийхдээ ямар аргачлалыг ашигласан бэ? -Нийт 1000 гаруй өрхөөс асуулга авч, Улаанбаатар хотын 7 дүүргийг хамруулан нийслэлийн иргэдийг төлөөлөхүйц түүвэр судалгаа хийсэн. Түүврийг санамсаргүй аргаар сонгосон бөгөөд шинжлэх ухааны үндэстэй учраас нийт иргэдийн байр суурийг төлөөлж чадна гэж үзэж байгаа. Түүврийн чанарыг ч мөн шалгасан. Тухайлбал, байшин болон гэрт амьдарч буй өрхийн харьцаа нь Үндэсний статистикийн хорооны мэдээлэлтэй бүрэн нийцэж байсан. Судалгааг өрхөөр явж авсан бөгөөд гарсан үр дүнд статистик шинжилгээ хийж, дүгнэлт, зөвлөмжүүдийг нийслэлийн удирдлагууд болон Тавантолгой түлш компани, өөрөөр хэлбэл захиалагч талд танилцуулсан. Судалгаанаас бодитой үр дүн гарсан юм. Мөн судалгааны явцад иргэдийн амнаас шууд гарсан бодит саналуудыг сонсож, тэдгээрийг тайланд тусгасан нь онцлог байсан. Энэхүү судалгааг МУИС-ийн багш нар, ялангуяа Социологийн тэнхимийн багш нар хийсэн. Олон улсын аргачлалын дагуу асуумжийн аргаар анкет боловсруулж, нийслэлийн төвийн зургаан дүүрэг дээр нэмээд Налайх дүүргийг хамруулан судалгааг явуулсан. Судалгаанд оролцогчдын 55 хувь нь байшинд, 45 хувь нь гэрт амьдардаг байсан нь нийт гэр хорооллын иргэдийг төлөөлөхүйц түүвэр болж чадсан. Судалгаагаар хагас коксжсон түлшний хэрэглээг тусгайлан авч үзсэн. Өрхийн амьжиргаанд зардлын хувьд ямар нөлөө үзүүлж байгаа, өмнө хэрэглэж байсан түлшнээс юугаараа ялгаатай, түгээлт, борлуулалт, хэрэглээний явцад ямар асуудал байгаа талаар тодруулж асуусан. Ерөнхийдөө иргэдийн сэтгэл ханамж сайн байсан. Судалгааны баг талбар дээр нь өөрсдөө очиж, иргэдтэй нүүр тулан ярилцаж судалгаа авсан. Иргэдийн ярьснаар сайжруулсан түлш нь хурдан асч, цогтой шатдаг ч дулаанаа хурдан алддаг, үнс ихтэй байдаг. Харин хагас коксжсон түлш нь сайжруулсан түлш шиг хурдан асахгүй ч нэг асахаараа дулаанаа маш сайн барьдаг гэж хэлж байсан. Судалгааг хамгийн хүйтэн үед авсан бөгөөд энэ үед түлшний зарцуулалт өмнөх жилүүдээс арай багасч байгааг онцолсон. Шөнөдөө түлшээ хийж унтаад өглөө босоход дулаанаа сайн хадгалсан байдаг гэж иргэд ярьсан. Чанарын хувьд сайн гэж дүгнэсэн иргэд олон байсан. Гэхдээ үүнтэй санал нийлэхгүй цөөн хувь ч байсан юм. Энэ нь ихэвчлэн дулаалгатай холбоотой. Тухайлбал, гэр, байшингаа сайн дулаалаагүйгээс дулаан алдагдах, эсвэл яндан цоорсон зэрэг асуудал нөлөөлж байв. Мөн зарим иргэд шинэ түлшийг хэрхэн зөв хэрэглэх талаарх мэдлэг дутмаг байгааг судалгаагаар тогтоосон. Түлш зөв хэрэглэх сургалтууд явагдаж байгаа бөгөөд дулаалгын төсөл, зуух солих арга хэмжээнүүд ч хэрэгжиж байгаа юм. Судалгаанд оролцсон иргэдийн ойролцоогоор 10 орчим хувь нь дулаан алдагдалтай өрх байсан. -Хагас коксон түлшийг удаан хугацаанд хэрэглэхэд хүний эрүүл мэнд, ялангуяа амьсгалын зам, зүрх судасны тогтолцоонд үзүүлэх нөлөөг хэрхэн судалдаг вэ? -Энэ төрлийн судалгаа нь нэлээд нүсэр, суурь судалгаа шаарддаг ажил. Үүнийг үнэлэх олон улсын батлагдсан аргачлалууд бий, тэр дундаа Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллагаас ашигладаг асуултууд ч байдаг. Ялангуяа эрүүл мэндтэй холбоотой судалгаа хийх нь маш ярвигтай. Учир нь үүнийг нэг өнцгөөс хараад дүгнэх боломжгүй байдаг. Хэрэв эрүүл мэндийн чиглэлийн судалгаа хийе гэвэл манай улс голчлон таван төрлийн өвчнийг авч үздэг. Тухайлбал, амьсгалын замын өвчин, зүрх судасны өвчин, уушгины өвчлөл зэрэг ордог. Гэхдээ эдгээр өвчлөл ялангуяа өвлийн хүйтний улиралд нэмэгддэг онцлогтой. Өвөл болохоор түлш их хэрэглэдэг, үүнтэй зэрэгцээд ханиад, томууны дэгдэлт идэвхждэг. Энэ нь өөрөө тодорхой циклтэй явагддаг зүйл. Өвчлөлд нөлөөлөх хүчин зүйлс маш олон. Амьдарч буй орчин, хүрээлэн буй орчны нөхцөл байдал, байгаль, цаг уурын нөлөө, цаашлаад удамшлын шинж чанар ч хамаарна. Ийм олон хүчин зүйл давхар нөлөөлж байдаг учраас чухам хагас коксжсон түлшнээс болоод амьсгалын замын өвчин нэмэгдлээ, эсвэл зүрх судасны өвчлөл өссөн гэж шууд дүгнэлт хийх боломжгүй юм. -Түлштэй холбоотой сөрөг мэдээлэл иргэдийн дунд их байдаг. Хагас кокс элчгүй, сайн шатахгүй байна гэж байсан. Мөн угаартаж нас барах тохиолдлууд байсаар байна. Энэ талаар мэдээлэл өгвөл? -Телевизээр гарсан угаартаж нас барсан иргэний нэг кэйсийг бид нар судалж үзсэн. Тухайн үед тэр айлд угаар мэдрэгч нь ажиллаад, төвөөс холбогдсон байдаг. Танай гэрээс угаарын дохио ирлээ гэж мэдэгдсэн юм байна. Тэгэхэд тухайн эгч "Тийм ээ, мэдэж байна аа, одоо хоолоо идээд унтана" гэж хариулсан байдаг. Гэтэл яг унтахдаа угаар мэдрэгчээ үүднийхээ амбарт аваачаад тавьчихсан. Дараа нь дохиолол дахин дуугарсан ч төвөөс дахин холбоо барих боломжгүй болсон. Ингээд өглөө нь харамсалтайгаар тухайн хүн угаартаж нас барсан байдалтай олдсон. Ийм бодит жишээнүүд цөөнгүй байдаг. Бид хэн нэгнийг буруутгах гэсэнгүй. Гагцхүү хаа хаанаа хариуцлагатай байх ёстой гэдгийг л хэлэхийг хүсэж байна. Нийслэлийн зүгээс ч зуух шинэчлэх, түлшний чанарыг сайжруулах тал дээр анхаарч, тэр чиглэлд ч ажиллах ёстой. Түлшний хувиарлалт, түгээлт гэдэг нь үйлдвэрээс гараад борлуулалтын цэгүүд дээр очих, тэндээсээ айл өрхүүдэд хүрэх хүртэл хэд хэдэн дамжлагатай процесс. Судалгаагаар нийт иргэдийн 60 орчим хувь нь эерэг үнэлгээ өгсөн. Гэхдээ үлдсэн хувь нь ч бас бага тоо биш учраас цаашид зайлшгүй анхаарах шаардлагатай гэж үзэж байна. Мөн иргэдийн 60–70 хувь нь өдөрт хоёр удаа галлаж байна гэсэн хариулт өгсөн. Хэрэглээний зан үйлд өөрчлөлт орохоор тодорхой асуудлууд гардаг. Шинэ түлшинд дасах, аюулгүй гэж мэдрэхэд тодорхой хугацаа шаардлагатай байдаг учраас энэ тал дээр онцгой анхаарах хэрэгтэй. Борлуулалтын цэгийн байршил, ажиллаж байгаа цагийн хуваарь, зохион байгуулалт нь иргэдийн өдөр тутмын хэрэгцээнд нийцсэн, хүртээмжтэй байх ёстой. Энэ талаар ч бид асууж судалсан. Судалгаанд оролцсон иргэдийн 70 орчим хувь нь борлуулалтын зохион байгуулалтыг сайн гэж үнэлсэн. Харин ижил тэгш хүртээмжийн хувьд 60 орчим хувь нь эерэг үнэлгээ өгсөн. Мэдээж энэ нь хангалттай сайн үзүүлэлт гэж хэлэхэд эрт. Ийм олон нийтийг хамарсан томоохон ажлууд бүх иргэдийн сэтгэл ханамжид бүрэн хүрч чаддаггүй. Үүнийг ч бодолцож үзэх хэрэгтэй. Гэсэн ч сэтгэл ханамжгүй байгаа иргэддээ заавал хүрч, асуудлыг нь сонсож, шийдвэрлэх ёстой юм. Сүүлийн үед хийсэн нэг дэвшилттэй ажил бол цахим шилжилт. Нийслэлээс хэрэгжүүлж байгаа Хотула аппликейшн бий. Иргэдийн ихэнх нь ухаалаг гар утас ашиглаж байсан учраас энэхүү аппликейшныг татаж, түлшний хэрэглээгээ хянах боломж бүрдсэн. Гэхдээ аппликейшнтай холбоотой зарим асуудал байгааг иргэд хэлж байсан. Иймэрхүү асуудлуудыг анзаараад, аль болох хурдан хугацаанд шийдвэрлэх нь маш чухал. Улаанбаатар хот бол Төв Азийн хоёр дахь том хот. Маш олон оршин суугчтай учраас асуудал гарах нь ойлгомжтой. Гэхдээ түлш гэдэг бол хүний суурь хэрэгцээ, дулаан байх нь зайлшгүй шаардлага. Тиймээс түлштэй холбоотой асуудал гарсан тохиолдолд хурдан шуурхай арга хэмжээ авч, иргэдийг дааруулахгүй, эрсдэлд оруулахгүй байх нь хамгийн чухал юм. -Хагас коксон шахмал түлш нь агаарын бохирдлыг бууруулах бодит шийдэл мөн үү эсвэл түр зуурын шилжилтийн түлш гэж дүгнэсэн бол уу. Та судалгааныхаа дүгнэлтийг бидэнд танилцуулна уу? -Бидний хийсэн судалгааны үр дүнгээс харахад сүүлийн гурван жилийн хугацаанд айл өрхийн ойролцоогоор 38 хувь нь гэр, байшингаа дулаалсан байна. Эдгээр өрхүүдийн хувьд үр дүнг нь харьцуулж үзэхэд сэтгэл ханамжийн түвшин харьцангуй сайн байгаа. Мөн судалгаанд оролцсон иргэдийн 50 орчим хувь нь хагас коксжсон нүүрсийг хэрэглээд аль хэдийнэ дассан, сайн гэж үнэлсэн. Өмнөх онуудын хэрэглээтэй харьцуулахад энэ жил хагас коксжсон түлшний хэрэглээ 7–8 хувиар өссөн байна. Агаарын бохирдлын талаар иргэдийн үнэлгээг авч үзэхэд 60 орчим хувь нь өнгөрсөн өвөлтэй харьцуулахад агаарын бохирдол буурсан гэж хариулсан. Гэхдээ үлдэж байгаа 40 хувь нь огтхон ч бага тоо биш. Тиймээс энэ асуудалд цаашид илүү анхаарах шаардлагатай гэж харж байна. Манай судалгааны гол зорилго бол аль болох утаагүй хотыг бий болгоход бодитой дүгнэлт, санал гаргах явдал. Улаанбаатар хот бол дэлхийн хамгийн хүйтэн нийслэлүүдийн нэг. Хүйтний улиралд дулаан байхын тулд зайлшгүй гал түлж дулаацна. Дулаан орчинд амьдрах нь хүний суурь хэрэгцээ. Тиймээс бид энэ асуудлыг бүхэлд нь харж, зураглаж үзсэн. Хоёрдогч баримтуудад шинжилгээ хийж, бодлогын баримт бичгүүдийг судалсан. Ямар бодлого хэрэгжиж байна, тэр бодлоготой уялдаад ямар төслүүд явж байна гэдгийг цогцоор нь авч үзсэн. Бид олон жилийн турш мод, нүүрс түлж амьдарч ирсэн. Сүүлийн 30 жилийн хугацаанд иргэд амьдрах орчноо өөрсдөө сонгох боломжтой болж, үүнийг дагаад Улаанбаатар хот руу чиглэсэн шилжилт хөдөлгөөн эрс нэмэгдсэн. Хотжилтыг дагаж олон асуудал үүссэн. Тухайлбал түлш, угаар, утаа, хөрсний бохирдол, хог хаягдал, замын түгжрэл, стресс гээд маш олон асуудал бий болсон. Үүний нэг, хамгийн хурцаар илэрдэг асуудал нь өвлийн улиралд агаарын бохирдол их байдаг. 2017 оноос эхлээд сайжруулсан түлшний хэрэглээг нэвтрүүлсэн. Үүнээс өмнө түүхий нүүрс хэрэглэж байсан бөгөөд тухайн үед эдийн засгийн нөхцөл байдал ч хүнд, нүүрсийг хямд үнээр олгодог байлаа. Харин цаг хугацаа өнгөрч, уул уурхай хөгжиж, улсын эдийн засаг сэргэснээр түүхий нүүрсийг хориглох бодит боломж бүрдсэн. Түүхий нүүрс нь нунтаг тоосжилт маш ихтэй, утааны гол эх үүсвэр байсан учраас утааны хамгийн ноцтой үеийг даван туулахын тулд бид түүхий нүүрсийг зоригтойгоор хориглож эхэлсэн. Асуудлыг олж харж, илэн далангүй ярьж эхэлсэн нь маш чухал алхам болсон. Асуудлыг хүлээн зөвшөөрөхгүйгээр шийдэлд хүрэх боломжгүй. Өнөөдөр хорт бодисын хэмжээг шинжилдэг тодорхой цэгүүдийг байгуулж, тогтмол судалж, хэмжиж, бүртгэдэг болсон. Мөн угаартсан иргэдийг албан ёсоор бүртгэж эхэлсэн. Үүнтэй холбоотойгоор өмнөхөөсөө илүү их яригдаж, хэл ам гарч байгаа нь үнэн. Гэхдээ энэ бол ухралт биш, харин асуудлыг ил тод болгож эхэлж байгаагийн илрэл гэж харж болно. Цаашид утаагүй хот болохын тулд хамгийн гол нь түлдэг байдлаас бүрэн татгалзах шаардлагатай. Олон улсын жишгээр бол хийн болон цахилгаан халаалтын системд шилжих нь зөв шийдэл юм. Энэ хүрээнд хийн халаалт руу шилжих томоохон төсөл, хөтөлбөрүүд хэрэгжиж байна. Ойролцоогоор 2028 он гэхэд түлш түлдэг байдлыг халж, бүрэн шилжилт хийх зорилт тавьсан гэж ойлгож байгаа. Өнөөдрийн байдлаар нийслэлд 171 мянга гаруй өрх байгаа бөгөөд эдгээрийг бүрэн шилжүүлэх зорилго тавин ажиллаж байна. Ингэж бүрэн шилжилт хийх хүртэлх завсрын зорилт нь иргэдийг хагас коксжсон түлшээр хангах явдал юм. Судалгааны үр дүнгээс харахад энэ бодлого харьцангуй сайн хэрэгжиж, үр дүнгээ өгөөд явж байна. -Ярилцсанд баярлалаа. Эх сурвалж: Itoim.mn

Улаанбаатар хотод гэр хорооллын 171.9 мянган өрх, 804.6 мянган автомашин байна. Гэр хорооллын өрхийн утаа агаарын бохирдлын 55.6 хувь, автомашины утаа 28.9 хувь, ДЦС-ын үнсэн сан зэрэг бусад эх үүсвэр 15.5 хувийг эзэлдэг. 2025-2026 оны галлагааны улиралд агаарын бохирдлыг бууруулах зорилгоор хагас коксон шахмал түлшийг айл өрхүүдэд нийлүүлж байгаа. Энэ галлагааны улиралд 425 борлуулалтын цэгээр хагас кокс, мидлинг, сайжруулсан түлш нийлсэн нийт 283,949 тонн хатуу түлшийг нийлүүллээ. Үүнээс энэ жил 210,328 тонн хагас коксон түлшийг хэрэглээд байна. Агаарын бохирдлыг бууруулах, угаарын хийн хордлогоос урьдчилан сэргийлэх, иргэдийн аюулгүй байдлыг хангахын тулд айл өрхүүдийн эвдрэл гэмтэлтэй зуухыг сольж, стандартад нийцсэн, давхар шаталтат 32 мянган зуухыг нийслэлийн долоон дүүргийн гэр хорооллын айл өрхөд суурилуулж байна. Өнөөдрийн байдлаар алсын зайн дамжуулагчтай угаарын хий мэдрэгч төхөөрөмжтэй нийт өрхийн тоо 159,299 байна. 2025 онд нийслэлийн Засаг даргын захирамжаар айл өрхүүдийн угаарын хий мэдрэгч төхөөрөмжийг үе шаттай шинэчилж, нийт 157 мянган ширхэг алсын зайн дамжуулагчтай угаарын хий мэдрэгчийг "Түлш хэрэглэгчдэд үйлчлэх төв" ОНӨААТҮГ-т хүлээлгэн өгч, суурилуулсан. Мөн агаарын бохирдлыг бууруулахын тулд усан болон уурын халаалтын зуухтай аж ахуйн нэгж, байгууллагыг түүхий нүүрс хэрэглэхийг хориглож, өнөөдрийн байдлаар нийт 570 аж ахуйн нэгж, байгууллага 39,358 тонн мидлингийг "Тавантолгой түлш" ХХК-иас худалдан авч хэрэглээд байна. 

"Улаанбаатар хотын агаарын бохирдлын хяналтын чадавхийг бэхжүүлэх хамтарсан төсөл"-ийн хүрээнд зохион байгуулагдаж буй сургалт 2026 оны 1 дүгээр сарын 12–16-ны өдрүүдэд Улаанбаатар хотод болж байна. Тус сургалтаар ялгарлын коэффициентийг шинэчлэх, ялгарлын хэмжээг тооцоолохтой холбоотой мэдлэг, чадавхийг сайжруулах, мөн мэргэжилтнүүд бие даан ялгарлын тооцоо хийж, үр дүнд тулгуурласан тайлан боловсруулах чадвар суулгахад чиглэсэн зааварчилгаа, дадлагыг олгож байна. Сургалтын нээлтийн арга хэмжээнд Цаг уур, орчны шинжилгээний газрын Уур амьсгалын өөрчлөлт, орчны шинжилгээний хэлтсийн дарга Н.Галцог, УЦУОСМХ-ийн Тоон прогнозын хэлтсийн дарга, др Г.Батжаргал, Японы ЖАЙКА олон улсын байгууллагын Төсөл төлөвлөлтийн зөвлөх Ямамото Такатоёо, Нийслэлийн Агаар, орчны бохирдолтой тэмцэх газрын дарга Д.Мөнхбаатар зэрэг холбогдох албаны төлөөлөл оролцлоо.

Агаарын бохирдлыг бууруулах Үндэсний хорооны дэргэдэх Эрдэмтдийн зөвлөлийн тавдугаар хуралдаан өнөөдөр /2025.12.22/ боллоо.  Хуралдаанаар Эрдэмтдийн зөвлөлөөс 2025 оны 05 дугаар сарын 16-ны өдрийн хуралдаанаас хагас коксон түлшинд шилжихэд анхаарах асуудлын талаар Тавантолгой түлш ХХК-д өгсөн зөвлөмжийн хэрэгжилт болон Улаанбаатар хотын агаарын чанарын өнөөгийн нөхцөл байдлын талаар хэлэлцэв. Тавантолгой түлш ХХК-ийн Ерөнхий технологич Д.Өлзийбат "Хагас коксон түлшийг арваннэгдүгээр сарын 25-ны өдрөөс эхлэн 100 хувь борлуулж байна. Мөн түлшний тээвэр, татан авалт, нөөц бүрдүүлэлт, түгээлт, борлуулалт хэвийн байгааг онцоллоо. Хагас коксон түлшний чанарт олон улсын болон дотоодын итгэмжлэгдсэн гурван лабораториор давхар хяналт тавьж буйг хуралдаанд танилцууллаа.  Цаг уур орчны шинжилгээний газрын ахлах мэргэжилтэн Д.Өнөрбат агаар бохирдуулагч гол бодисуудын 2025 оны сүүлийн улирлын үзүүлэлтийг өнгөрсөн оны мөн үетэй харьцуулан танилцуулсан юм. Тодруулбал, хүхэрлэг хий 2024 оны 12 дугаар сард 108 мкг/м3 байсан бол 2025 оны 12 дугаар сард 49 мкг/м3 болж, 55 хувиар буурчээ. Мөн PM2.5 болон PM10 тоосонцор 22-25 хувиар, азотын давхар исэл 2 хувиар буурсан байна.  Эрдэмтдийн зөвлөл Улаанбаатар хотын хэрэглээнд хагас коксон түлшийг нэвтрүүлснээр агаар бохирдуулагч гол бодисуудын агууламж тодорхой хувиар буурч, зохих үр дүнд хүрснийг онцолж, цаашид хагас коксон түлшийг дотоодод үйлдвэрлэх ажлыг эрчимжүүлэхийг зөвлөлөө.